Hz. Lokman'ın Hikmeti: Oğluna Ölümsüz Öğütler

Kur'an, Lokman'ı tanıtırken şöyle buyurur: 'Andolsun, biz Lokman'a hikmeti verdik.' Bu hikmet ne bir servettir ne bir güçtür; gerçeği görme, doğruyu söyleme ve hayatı doğru okuma yeteneğidir.

İslam alimlerine göre Lokman, Habeşistanlı siyahi bir köledir. Ama rengi, soyu ya da statüsü onu öne çıkarmaz; Allah'ın ona verdiği o derin kavrayış öne çıkarır. Hikmetin bedeni yoktur; onu taşıyana ruh verir.

Kur'an bu hikmeti kısa ama öz bir şekilde özetler: Allah'a şükret. Şükreden ancak kendisi için şükretmiş olur. Nankörlük edene gelince Allah'ın hiçbir şeye ihtiyacı yoktur; O övülmeye layıktır.

Lokman oğluna öğüt verirken en başa tevhidi koydu. Çünkü her şeyin temeli budur. 'Yavrum, Allah'a ortak koşma. Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür.'

Bu cümle kısa görünür ama içinde bütün bir inanç felsefesi saklıdır. Şirk koşmak yalnızca putlara tapmak değildir; başarını, mutluluğunu ya da geleceğini Allah'tan başkasına bağlamak da bir tür şirktir. Kalbinde Allah'ın yerini başka bir şey alırsa — para, makam, başkasının onayı — işte o zaman şirkin ince damarları kişinin içine sızar.

Lokman bunu oğluna şefkatle söyledi. Yasaklamamakla başlamadı; neden yasak olduğunu anlattı: 'Zulüm.' Şirk, Allah'a değil önce insanın kendisine zulümdür. Yanlış yere güvenmek, yanlış şeye yaslanmak — bu, ruhun kendi kendini mahkum etmesidir.

Tevhidden hemen sonra Lokman'ın söylediği şey dikkat çekicidir: Anne-babaya hürmet. İslam'da bu iki değer — Allah'a iman ve anne-babaya saygı — her zaman yan yana gelir.

Kur'an burada anneye özel bir yer verir: 'Annesi onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu. Taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır.' Bu, annenin çektiği ağırlığın görülmesi ve teslim edilmesidir.

Ancak Lokman'ın öğüdü şartlıdır: Eğer anne-baba, Allah'a ortak koşman için seni zorlasalar onlara itaat etme; ama dünyada onlarla iyi geçin. Bu denge, hikmetin ta kendisidir. Anne-babaya itaat esastır; ama Allah'a isyan konusunda kimseye itaat yoktur.

Lokman devam eder: 'Yavrum, namazı kıl, iyiliği emret, kötülükten alıkoy ve başına gelenlere sabret. Şüphesiz bunlar azmedilmesi gereken işlerdendir.'

Bu dört unsur birbirini tamamlar. Namaz, insanı Allah'la buluşturur. İyiliği emretmek, sadece kendi iyiliğinle değil başkalarının iyiliğiyle de ilgilenmek demektir. Kötülükten sakındırmak, zulme sessiz kalmamaktır. Sabır ise bütün bunların taşıyıcısıdır.

Lokman 'azmedilmesi gereken işler' diye nitelendiriyor. Bu işler kolay değildir. Namazı her gün kılmak, iyilik yapmayı alışkanlık haline getirmek, haksızlığa ses çıkarmak ve bu yolda gelecek zorluklara katlanmak — bunların hepsi irade gerektirir. Ama bu irade, insanı olgunlaştıran şeydir.

Lokman öğütlerini güzel bir hatırlatmayla tamamlar: 'İnsanlara yanağını şişirerek yüz çevirme. Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Şüphesiz Allah, her kibirlenen ve övünen kimseyi sevmez. Yürüyüşünde orta yolu tut, sesini alçalt. Şüphesiz seslerin en çirkini merkebin sesidir.'

Kibir, imanın zehiridir. İnsan kendini büyük görmeye başladığında Allah'ı küçük görmeye başlar. Oysa bu kâinat içinde insan ne kadar küçüktür? Bir damla su, bir nefes, bir an.

Lokman oğluna kibri yasaklarken sadece davranışı değil tavrı da düzeltmesini istedi. 'Yüz çevirme' — insanları görmezden gelme. 'Böbürlenerek yürüme' — sanki yer sana aittir gibi davranma. 'Sesini alçalt' — bağırarak değil, dinleyerek konuş.

Bu öğütlerin tamamı bir araya geldiğinde şu insan çıkar karşımıza: Allah'a bağlı, anne-babasına saygılı, ibadetini aksatmayan, iyiliği yaşatan, zorluğa göğüs geren ve insanlara alçakgönüllülükle yaklaşan biri. İşte hikmetin yetiştirdiği insan budur.